Zapraszamy na Festiwal „Spotkania z Kulturą Żydowską”, który odbędzie się w dniach 24-25 lipca. Przez dwa dni będziemy wspólnie odkrywać świat dawnego Chełma, miasta wielu kultur i wielu opowieści. Na uczestników czekają koncerty, warsztaty, wydarzenia performatywne, spacer historyczny, wystawy oraz spotkania z kulturą i tradycją żydowską. To okazja, by poznać mniej znane historie miasta, jego mieszkańców.
Do zobaczenia w Chełmie! Wstęp na wszystkie wydarzenia jest bezpłatny
Zatrzymane w kadrze. Rodzinne historie Chełma
A gdyby tak na chwilę zatrzymać czas i spojrzeć na przedwojenny Chełm oczami jego mieszkańców? „Zatrzymane w kadrze. Rodzinne historie Chełma” to spotkanie, podczas którego najważniejsze będą fotografie mieszkańców i związane z nimi wspomnienia. Tworzymy przestrzeń do wspólnego oglądania dawnych zdjęć oraz rozmowy o ludziach, ulicach i miejscach utrwalonych na fotografiach. Wierzymy, że historia miasta nie kryje się wyłącznie w archiwach. Żyje także w rodzinnych albumach, przekazywanych z pokolenia na pokolenie opowieściach i pamięci mieszkańców. Być może ktoś rozpozna twarz bliskiej osoby, nazwę ulicy, dawny sklep lub dopowie fragment historii, którego dotąd brakowało. Dopiero zestawione razem rodzinne historie pozwolą dostrzec pełniejszy obraz przedwojennego, wielokulturowego miasta.
Prowadzenie: Dorota Bida
Smak tradycji – Chałka i opowieść o Szabacie
Żydowskie pieczywo od wieków zajmuje szczególne miejsce w kulturze i obrzędowości, a chałka jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Szabatu. Choć dziś kojarzy się również z polską tradycją kulinarną, jej historia sięga żydowskich domów, gdzie do dziś rozpoczyna nią uroczystą kolację szabatową. Podczas warsztatów „Smak tradycji. Chałka i opowieść o Szabacie” uczestnicy poznają historię tego wyjątkowego wypieku, jego symbolikę oraz przygotują tradycyjną chałkę.
Spotkanie poprowadzi Michał Kowalik, pracownik Działu Etnografii Muzeum Ziemi Chełmskiej, pasjonat sztuki ludowej i folkloru, absolwent kulturoznawstwa oraz doktorant Szkoły Doktorskiej Nauk Humanistycznych i Sztuki UMCS w Lublinie. Od lat zajmuje się odtwarzaniem dawnych technik rzemieślniczych i tradycji kulinarnych, wykonując m.in. światy z opłatka, pająki, wycinanki, pisanki i tradycyjne pieczywo obrzędowe. W swojej pracy sięga po naturalne materiały i dawne receptury, pokazując, że niematerialne dziedzictwo kulturowe można poznawać nie tylko poprzez opowieść, ale także poprzez wspólne działanie.
BERBERYS
Zespół BERBERYS specjalizuje się w tradycyjnej muzyce klezmerskiej i bałkańskiej. Grupa wykonuje utwory wokalno-instrumentalne śpiewane w językach: jidysz, hebrajskim, macedońskim, serbskim, angielskim, hiszpańskim oraz polskim.
W repertuarze zespołu znajdują się tradycyjne pieśni żydowskie, polskie i hebrajskie piosenki wzbogacone autorską interpretacją, śpiewne, żywiołowe i pełne improwizacji melodie bałkańskie oraz utwory klasyczne.
Początki istnienia zespołu Berberys sięgają 2006 roku, gdy w Młodzieżowym Domu Kultury przy ulicy Bernardyńskiej w Lublinie zespół po raz pierwszy wykonał publicznie utwory muzyki klezmerskiej.
Jak wspomina lider grupy – Kiedy opuszczaliśmy pomieszczenie, w którym występowaliśmy, ludzie pytali nas o płytę… Byliśmy zdumieni! Tego dnia po występie usiedliśmy razem i przeprowadziliśmy między sobą krótką rozmowę… Czy warto było? Tak!
Postanowiliśmy grać razem! Czterech mężczyzn po czterdziestce, których po kilkudziesięciu latach od ostatniego spotkania los postanowił połączyć. W tempie ekspresowym, po wielu zagranych próbach powstała pierwsza płyta. Zespół znalazł także swoje przyjazne miejsce na Starym Mieście w Lublinie, gdzie w każdy piątek w restauracji Mandragora koncertuje dla gości z całego świata.
Jak wspomina lider zespołu: „Szukałem miejsca, które będzie odpowiadać naszej muzyce. To miejsce absolutnie wyjątkowe, z duszą. Miejsce, w którym czas jakby się zatrzymał…„
Dzisiaj zespół Berberys stale gości na festiwalach i koncertach w całej Polsce. Ma na swoim koncie płytę, nagrania radiowe i telewizyjne. Trzon zespołu stanowią zawodowi muzycy, którzy na scenach polskich i zagranicznych zagrali setki koncertów.
Każdy występ zespołu Berberys to pozytywna energia! Podczas koncertów muzycy oddają na scenie całe swoje serca. Pokora do sztuki i najwyższy szacunek do słuchaczy stanowią motto zespołu.
Skład zespołu:
Zbigniew Smagowski (akordeon, lider zespołu), Krzysztof Pachla (klarnet), Marian Pędzisz (skrzypce, altówka, piano), Stanisław Błach (kontrabas), Joanna Podlodowska (wokal)
Śladami słów. Literacki spacer po żydowskim Chełmie
Spacer poprowadzi Zbigniew Lubaszewski, prezes Zarządu Oddziału PTTK im. Kazimierza Janczykowskiego w Chełmie, adiunkt w Dziale Historii Muzeum Ziemi Chełmskiej oraz ceniony regionalista. Jest autorem licznych publikacji poświęconych historii Chełma i ziemi chełmskiej, w tym książki „Żydowski Chełm. Historia i ślady pamięci”, która stała się ważnym przewodnikiem po materialnym i niematerialnym dziedzictwie żydowskiej społeczności miasta. W 2019 roku został uhonorowany odznaczeniem „Chroniąc Pamięć” za wieloletnią działalność na rzecz zachowania pamięci o przedwojennej społeczności żydowskiej Chełma i okolic.
Spacer historyczno-literacki poświęcony przedwojennej społeczności żydowskiej Chełma będzie okazją do poznania miasta poprzez wspomnienia jego dawnych mieszkańców. Trasa poprowadzi przez miejsca związane z historią chełmskich Żydów, a towarzyszyć jej będzie lektura fragmentów „Księgi Pamięci Chełma” (jid. Yizker-bukh Khelm), wyjątkowego zbioru wspomnień i relacji spisanych po II wojnie światowej przez ocalałych mieszkańców. Wspomnienia zapisane na kartach księgi pozwolą na chwilę zatrzymać się w miejscach, które przed laty tętniły życiem, i spojrzeć na nie oczami dawnej społeczności miasta. Przywołają obrazy ludzi, ulic, domów, codziennych zajęć i wydarzeń, ukazując wielokulturowy Chełm zapisany w pamięci jego mieszkańców.
Misternie wycięte – Sztuka żydowskiej wycinanki
Żydowska wycinanka to wyjątkowa forma sztuki ludowej, w której misternie wycięte z papieru ornamenty i symbole od wieków zdobiły domy oraz synagogi. Podczas warsztatów uczestnicy poznają historię tej niezwykłej tradycji, jej znaczenie i charakterystyczne motywy, a następnie wykonają własną wycinankę, czerpiąc inspirację z żydowskiego dziedzictwa.
Warsztat poprowadzi Małgorzata Piędel, dyplomowana artystka, ilustratorka, graficzka z wieloletnim doświadczeniem. Pracownik Chełmskiego Domu Kultury w dziale mediów oraz nauczyciel plastyki. Instruktor i artysta w autorskiej pracowni NIE LADA SZTUKA.
Jedno miasto, dwa kalendarze – Święta żydowskie w rytmie Chełma
Przedwojenny Chełm miał swój niepowtarzalny rytm. Obok codziennego życia miasta toczył się rytm żydowskiego kalendarza, wyznaczany przez Szabat oraz kolejne święta i uroczystości, które od pokoleń porządkują życie rodzinne, religijne i społeczne. Podczas spotkania uczestnicy poznają najważniejsze święta żydowskie, ich znaczenie, symbolikę oraz związane z nimi zwyczaje. Dowiedzą się, jak wyglądały ich obchody w przedwojennym Chełmie i w jaki sposób wpisywały się w codzienność miasta. Opowieść o żydowskim kalendarzu stanie się także okazją do odkrycia bogatej symboliki świąt, tradycyjnych potraw, przedmiotów obrzędowych i zwyczajów pielęgnowanych w żydowskich domach.
Katarzyna Jakubowicz – przewodniczka Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, autorka ścieżek tematycznych prezentujących wystawę stałą z różnych perspektyw oraz spacerów po żydowskiej Warszawie.
Varsavianistka, od lat pasjonująca się historią i kulturą Żydów polskich. Absolwentka podyplomowych studiów judaistycznych we Wrocławiu i Warszawie. Prowadzi wykłady, warsztaty oraz spotkania edukacyjne poświęcone historii, kulturze i tradycjom polskich Żydów. Szczególnie bliska jest jej perspektywa kobieca oraz idea dialogu i wielokulturowości.
List do świata – Spotkanie performatywne na Skwerze Szmula Zygielbojma
Wyjeżdżając z Warszawy w styczniu 1940 roku, Szmul Zygielbojm pozostawił w okupowanej Polsce żonę Manię, syna Artka oraz córkę Rywkę z pierwszego małżeństwa z Gołdą Sperling. Z ponad trzyletniego okresu rozłąki zachowała się wyjątkowa korespondencja około 40 dokumentów, w tym 12 listów i 28 kartek pocztowych, prowadzonych w latach 1940–1941. Był to jedyny ślad kontaktu z najbliższymi. Listy, pisane pod okiem cenzury, odsłaniają codzienność rodziny, naznaczoną troską o bliskich, próbami przetrwania i nadzieją, którą niosła każda wiadomość. Ich autorzy nie mogli pisać wszystkiego wprost, dlatego część informacji ukrywali między wierszami.
Podczas wydarzenia wybrzmią fragmenty tej korespondencji oraz list pożegnalny Szmula Zygielbojma, dramatyczny apel o ratowanie ginących Żydów Europy i protest przeciwko obojętności świata wobec dokonującej się Zagłady.
Korespondencję zaprezentuje Paweł Smagała, a interpretacji słowa towarzyszyć będzie muzyka skrzypcowa w wykonaniu Emilii Orłowskiej.
Czy w Chełmie mieszkali mędrcy? – Świat Singera. – Opowieści dla najmłodszych
Czy Chełm rzeczywiście był miastem słynnych mędrców?
A może ich niezwykłe przygody to tylko literacka wyobraźnia?
Podczas spotkania najmłodsi uczestnicy poznają pełen humoru i fantazji świat opowieści inspirowanych twórczością Isaaca Bashevisa Singera oraz żydowskimi legendami o mędrcach z Chełma.
Wspólne czytanie stanie się początkiem niezwykłej podróży do świata wyobraźni, w którym spryt miesza się z naiwnością, zaś codzienne sytuacje prowadzą do zaskakujących i zabawnych zakończeń.
Inspiracją do dalszej zabawy będzie również wystawa malarstwa Miry Żelechower-Aleksiun, pełna zwierząt, symboli i motywów zaczerpniętych z kultury żydowskiej. Dzieci będą mogły odnaleźć ukryte na obrazach zwierzęta, wykonać zadania przygotowane w „Paszporcie Odkrywcy” oraz stworzyć własne prace plastyczne inspirowane obejrzanymi dziełami i wysłuchanymi opowieściami.
Prowadzenie: Dorota Bida i Agata Blicharz
ALMA SEFARDI – muzyczna podróż do świata Sefarad
Tajemniczy i poruszający świat pieśni sefardyjskich ożyje podczas koncertu zespołu ALMA SEFARDI z charyzmatyczną wokalistką Magdaleną Lechowską. To spotkanie z muzyką Żydów sefardyjskich, społeczności, której bogate dziedzictwo przez wieki rozwijało się na Półwyspie Iberyjskim, a następnie rozprzestrzeniło w różnych częściach basenu Morza Śródziemnego.
Magdalena Lechowska odkrywa na nowo piękno tradycyjnych pieśni wykonywanych w języku ladino, tradycyjnym języku Żydów sefardyjskich, wywodzącym się ze starohiszpańskiego i wzbogaconym o wpływy hebrajskiego, tureckiego oraz greckiego. Wokalistka, wychowana w Ameryce Południowej, od lat związana z muzyką latynoamerykańską i flamenco, w naturalny sposób odnajduje się również w repertuarze sefardyjskim.
Alma Sefardi łączy tradycję z autorskimi aranżacjami inspirowanymi flamenco, muzyką cygańską, orientem, jazzem i muzyką klezmerską. Mocny, czysty głos Magdaleny Lechowskiej, wyraziste brzmienie gitary flamenco, ekspresyjne skrzypce oraz orientalne rytmy tworzą niepowtarzalny muzyczny pejzaż i nadają tradycyjnym pieśniom nowe brzmienie. Koncert Alma Sefardi jest zaproszeniem do odkrywania kultury sefardyjskiej poprzez muzykę, pełną subtelności, emocji i wielowiekowej tradycji, która do dziś zachwyca swoim pięknem.
Artystce towarzyszą znakomici muzycy: Damian Kowaliński (gitara flamenco), Mikołaj Kostka (skrzypce), Patryk Zakrzewski (instrumenty perkusyjne).
Chełm skradł mi serce – Opowieść o artyście rewiowym Bolesławie Norskim-Nożycy
Bolesław Norski-Nożyca był komikiem, konferansjerem oraz autorem skeczy, piosenek i wierszy. Przed wojną występował w wielu miastach i miasteczkach Polski, ale tylko w Chełmie czuł się wyjątkowo doceniany. Podbił serca tutejszej publiczności, a jego nazwisko stało się wkrótce znane w całej okolicy.
Swoje serce oddał pięknej Chełmiance Taubie Cymerman, z którą związał się na resztę życia.
Barwną i burzliwą biografię artysty, uzupełnioną o nowe i nieznane fakty przedstawi dr Agnieszka Żółkiewska z Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie.
Dr Agnieszka Żółkiewska – doktor nauk humanistycznych, historyczka literatury, tłumaczka z języka jidysz, pracowniczka naukowa Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie. Specjalizuje się w literaturze jidysz, historii i kulturze Żydów oraz badaniach nad źródłami dotyczącymi Zagłady. Jest laureatką stypendium Fundacji Kościuszkowskiej, w ramach którego prowadziła badania w YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku, oraz stypendium Fundacji na rzecz Nauki Polskiej dla młodych naukowców. Jako tłumaczka i redaktorka uczestniczyła w projekcie pełnej edycji dokumentów Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego (Archiwum Ringelbluma).
Poznaj swoje imię po hebrajsku – Jak wygląda Twoje imię zapisane alfabetem hebrajskim?
Podczas warsztatów uczestnicy poznają podstawy alfabetu hebrajskiego i będą mogli zobaczyć swoje imię zapisane w jednym z najstarszych alfabetów świata. W tradycji żydowskiej imię jest czymś więcej niż tylko sposobem identyfikacji, niesie znaczenie oraz historię, często nawiązuje do postaci biblijnych lub rodzinnej pamięci. Uczestnicy przekonają się, dlaczego alfabet hebrajski zapisuje się od prawej do lewej strony i czym różni się od alfabetu łacińskiego. Poznają także kilka podstawowych słów i zwrotów używanych we współczesnym języku hebrajskim oraz spróbują swoich sił w pisaniu liter alfabetu hebrajskiego i poznają ich charakterystyczne kształty.
Warsztaty poprowadzi Shlomit Beck, prezeska Chelmer Organization of Israel, organizacji zrzeszającej potomków chełmskich Żydów rozsianych po całym świecie. Od wielu lat regularnie odwiedza Chełm, angażując się w działania na rzecz zachowania pamięci o żydowskiej historii miasta oraz budowania więzi między potomkami dawnych mieszkańców a współczesnym Chełmem.
SPOTKANIA Z KULTURĄ ŻYDOWSKĄ
Chełm 24 – 25 lipca 2026
Wstęp wolny!!!
Program Festiwalu: Spotkania z Kulturą Żydowską
24 lipca (piątek):
- 16:00 Smak tradycji. Chałka i opowieść o Szabacie,
Dziedziniec ZSGiH, ul. Reformacka 13 - 17:30 Misternie wycięte. Sztuka żydowskiej wycinanki,
Dziedziniec ZSGiH, ul. Reformacka 13 - 18:45 Zatrzymane w kadrze. Rodzinne historie Chełma,
Muzeum Ziemi Chełmskiej, ul. Św. Mikołaja 4 - 20:30 Koncert zespołu Berberys, Plac dr. Edwarda Łuczkowskiego
25 lipca (sobota):
- 11:00 Czy w Chełmie mieszkali mędrcy? Świat Singera. Opowieści dla najmłodszych,
Muzeum Ziemi Chełmskiej, ul. Św. Mikołaja 4 - 12:30 Poznaj swoje imię po hebrajsku,
Muzeum Ziemi Chełmskiej, ul. Lubelska 57 (dziedziniec) - 14:00 Śladami słów. Literacki spacer po żydowskim Chełmie”, start: zabytkowy kiosk,
Plac dr. Edwarda Łuczkowskiego - 15:30 Jedno miasto, dwa kalendarze Święta żydowskie w rytmie Chełma,
Muzeum Ziemi Chełmskiej, ul. Św. Mikołaja 4 - 17:00 List do świata. Spotkanie performatywne na skwerze Szmula Zygielbojma,
ul. Adama Mickiewicza 6 - 19:00 Chełm skradł mi serce. Opowieść o artyście rewiowym Bolesławie Norskim-Nożycy,
Muzeum Ziemi Chełmskiej, ul. Św. Mikołaja 4 - 20:30 Koncert zespołu Alma Sefardi – Pieśni Żydów sefardyjskich,
Plac dr. Edwarda Łuczkowskiego
